Nalatenschapsrecht regelt wat er gebeurt met de bezittingen en schulden van iemand die is overleden. Voor veel mensen is dit een onbekend onderwerp, totdat ze er zelf mee te maken krijgen. Dat moment kan al snel aanbreken: een ouder overlijdt, een partner valt weg of een vriend laat iets na. Ineens staan erfgenamen voor vragen die ze nooit eerder hebben gesteld. Wie krijgt wat? Wat zijn de regels? En wat moet er geregeld worden? Dit zijn vragen waar het erfrecht antwoord op geeft.
Wie erft er als iemand overlijdt?
De wet bepaalt wie erfgenaam is als iemand geen testament heeft opgesteld. Nederland kent daarvoor een vaste volgorde, de zogenoemde wettelijke erfopvolging. Als eerste komen de partner en kinderen in aanmerking. Zijn die er niet, dan gaan de ouders en broers of zussen voor. Dit systeem werkt in vier groepen, ook wel orden genoemd. Alleen als er in een hogere groep niemand meer is, krijgt de volgende groep een kans. Heeft iemand wél een testament gemaakt, dan geldt in principe wat daarin staat. Toch kent de wet een uitzondering: kinderen hebben altijd recht op een minimaal deel van de erfenis, de zogenoemde legitieme portie. Zelfs als een kind in het testament is onterfd, kan het aanspraak maken op dit wettelijke minimum.
De rol van de notaris bij het afwikkelen van een erfenis
Na een overlijden zijn er vaak officiële documenten nodig om zaken te kunnen regelen. Banken, verzekeraars en andere instanties willen weten wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om namens de erfenis te handelen. Daarvoor is een verklaring van erfrecht nodig. Dit is een officieel document dat de notaris opstelt. Daarin staat wie de erfgenamen zijn, wie de nalatenschap mag afwikkelen en welke bevoegdheden die persoon heeft. Zonder dit document kunnen rekeningen soms niet worden opgeheven en bezittingen niet worden overgeschreven. De verklaring geeft instanties de zekerheid dat ze met de juiste persoon te maken hebben. Het aanvragen van zo’n verklaring kost tijd en geld, maar is in veel gevallen onvermijdelijk om de boedel netjes af te wikkelen.
Aanvaarden of verwerpen: een bewuste keuze
Een erfenis kan ook schulden bevatten. Erfgenamen staan daarom voor een keuze: de erfenis aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Bij gewone aanvaarding neemt een erfgenaam zowel de bezittingen als de schulden over. Dat kan nadelig zijn als er meer schulden dan bezittingen zijn. Beneficiaire aanvaarding biedt bescherming: de erfgenaam aanvaardt de erfenis alleen als de bezittingen groter zijn dan de schulden. Is dat niet zo, dan hoeft er niets bijbetaald te worden. Verwerpen betekent dat de erfgenaam helemaal afziet van de erfenis, inclusief alle bezittingen. Deze keuze is definitief en kan niet zomaar worden teruggedraaid. Het is verstandig om goed in kaart te brengen hoe de financiële situatie van de overledene eruitzag voordat een beslissing wordt genomen. Een notaris of financieel adviseur kan daarbij helpen.
Erfbelasting en wat erfgenamen moeten betalen
Wie iets erft, betaalt daar in veel gevallen belasting over. Dit heet erfbelasting. Hoeveel iemand moet betalen, hangt af van de waarde van de erfenis en de relatie tot de overledene. Partners en kinderen betalen minder dan verre familieleden of vrienden. Er gelden ook vrijstellingen: een deel van de erfenis is belastingvrij. Voor partners geldt een hogere vrijstelling dan voor andere erfgenamen. De Belastingdienst stuurt een aangifte erfbelasting na het overlijden. Die moet binnen acht maanden na het overlijden worden ingediend. Wordt die termijn niet gehaald, dan kan er een boete volgen. Het is goed om hier op tijd bij stil te staan, zeker als de erfenis uit meerdere onderdelen bestaat zoals een huis, spaargeld of beleggingen.
Veelgestelde vragen
Wat is een legitieme portie?
De legitieme portie is het minimale deel van een erfenis waar een kind altijd recht op heeft, ook als het kind onterfd is in een testament. Dit wettelijke minimum bedraagt de helft van wat het kind bij een normale verdeling zou krijgen. Het kind moet zelf aanspraak maken op dit bedrag.
Hoe lang hebben erfgenamen de tijd om een erfenis te aanvaarden of te verwerpen?
Erfgenamen hebben in principe drie maanden de tijd om een keuze te maken. De rechter kan deze termijn verlengen als een erfgenaam daar een goede reden voor heeft. Wie niets doet, wordt na verloop van tijd geacht de erfenis te hebben aanvaard.
Wat gebeurt er als iemand overlijdt zonder testament en zonder familie?
Als iemand overlijdt zonder testament en er zijn geen erfgenamen te vinden, dan vervalt de erfenis aan de Nederlandse staat. De staat neemt in dat geval de bezittingen én de schulden over. Dit wordt ook wel een onbeheerde nalatenschap genoemd.
Moet een testament altijd bij de notaris worden opgesteld?
Ja, een geldig testament in Nederland moet worden opgesteld door een notaris. Een handgeschreven briefje of een document dat niet notarieel is vastgelegd, heeft geen juridische waarde. De notaris bewaart het testament ook in het Centraal Testamentenregister.
